Archeologiczne  ślady  najazdów tatarskich  na  ziemie  polskie  w XIII w.

I .Tytułem wstępu

  Mongołowie byli głównymi sprawcami najazdów na środkową Europę w XIII w. Łupieżcze ataki, w znacznym stopniu dotknęły również ziem polskich. Tatarzy, było to jedno z plemion mongolskich (W. Świętosławski 1997, s.12).Tak samo jak Hunowie, czy Awarowie, plemiona mongolskie prowadziły koczowniczy tryb życia.

Podczas swoich pochodów, Mongołowie przyłączali w swoje szeregi wojowników podbitych ludów, prowadzących nie tylko koczowniczy tryb życia, ale także osiadły. Z czasem, armia utworzyła wielki konglomerat kulturowy wojowników, mówiących najprawdopodobniej odmiennymi językami i posiadających odmienne przekonania religijne. Były to plemiona „mongolsko-i turkojęzycznych koczowników”(W.Świętosławski 1997, s.12), uzupełnionych wojownikami „mówiącymi językami wschodniosłowiańskimi i ugrofińskimi” (W. Świętosławski 1997, s.12).

W źródłach średniowiecznych, nazwa „Tatarzy” spotykana jest najczęściej w formie „Thartari”. Nazwy tej używał Marko Polo, w relacji „Opisanie świata”(W. Świętosławski 1997, s.13). Istotniejszym jednak  źródłem , gdzie występuje nazwa „Mongołowie” jest przekaz Jana di Piano Carpiniego „Historia Mongołów” spotkanie dwóch światów, wg J. Strzelczyka (W. Świętosławski 1997, s. 13).

O Tatarach pisze również polski kronikarz Jan Długosz, w Rocznikach Królestwa Polskiego, a także traktuje zagadkowe źródło Annales Silesiaci Compilati z którego to źródła korzystał, uzupełniając swój stan wiedzy Jan Długosz (G. Labuda 1959, s.195).

 II. Rys historyczny

 

Jednym ze zdolniejszych wodzów  tatarskich był Czyngis – chan „urodzony najprawdopodobniej w 1162 r. (W. Świętosławski 1997, s. 17). Podczas swojego panowania zdołał on zjednoczyć plemiona mongolskie i stworzyć imperium sięgające od Morza  Japońskiego po Morze Kaspijskie. Po jego śmierci w 1227 r. imperium rozpadło się na dzielnice. Synowie Czyngis – chana, skutecznie prowadzili politykę militarną ojca (W. Świętosławski 1997, s. 17).

W 1237 r. plemiona mongolskie rozpoczęły wielki pochód w kierunku Europy Wschodniej. Zniszczyli oni Bułgarię Nadwołżańską, znaczną ilość Księstw ruskich, a po zdobyciu Kijowa w 1240 r. otworzyła się dla nich droga do środkowej Europy. Na początku 1241 r. oddziały Batu – chana wkroczyły na ziemie polskie i węgierskie. Jedna armia przekroczyła Bóg , natomiast trzy inne uderzyły na królestwo węgierskie (W. Świętosławski 1997, s. 18).

Zimą na przełomie 1240 i 1241 r. Tatarzy uczynili wypad łupieżczy, podczas którego złupili Lublin docierając do Zawichostu, by wycofać się z powrotem na Ruś (W. Świętosławski 1997, s. 19).

Gerard Labuda pisze że ok. 1460 r. „powstał V katalog biskupów krakowskich” wg którego „Tatarzy przybywszy do Polski od strony Rusi spustoszyli najpierw Sandomierz, a następnie pod Turskiem starli się z wojewodami: krakowskim Włodzimierzem i sandomierskim Pakosławem, przez nich pokonani uciekli” (G. Labuda 1959, s. 195).

Innego zdania jest Świętosławski który napisał że pod miejscowością Tursko Wielkie na zachodnim brzegu Wisły to Tatarzy pokonali rycerstwo Polskie oddalając się na Ruś (W. Świętosławski 1997,  s. 19).

W marcu 1241 r. miało miejsce główne uderzenie tatarskie na ziemie polskie „siłami jednego timena, tj.(ok. 10 tysięcy wojowników)” , ( W. Świętosławski 1997, s.19). Pod Sandomierzem wojska podzieliły  się. Część poszła do ziemi łęczyckiej i na Kujawy, część zaś ruszyła na Kraków ( G. Labuda 1959, s. 195). Oddział najeźdźców idący na Kraków, 18 marca starł się pod Chmielnikiem z rycerstwem  ziemi krakowskiej i sandomierskiej, odnosząc zwycięstwo ( W. Świętosławski 1997,s. 19). Po tych walkach ,Tatarzy niczym nie zagrożeni, wkroczyli do Krakowa, pustosząc i łupiąc miasto. Nie udało im się jednak zdobyć grodu wawelskiego  i okołu. W Wielkanoc 31 marca spalili Kraków ( W. Świętosławski 1997,s. 19). 

Spod  Krakowa, poprzez Racibórz, gdzie spotkali się z oporem rycerstwa tego grodu, Tatarzy  powędrowali przez Opole, zadając klęskę oddziałom opolskim ( W. Świętosławski 1997,s. 19-20). Następnie przez Wrocław ruszyli na Legnicę, gdzie 9 kwietnia doszło do wielkiej bitwy, w której udział brał sam książę Henryk Pobożny. Poprzedzając fakt samej bitwy i drogi prowadzącej z Krakowa przez Racibórz, Opole, Wrocław pod Legnice, przesłanki Długosza mówią, że do połączenia wojsk Kajdu, idącego z ziemi łęczyckiej i Pajdara doszło już w Krakowie (G. Labuda 1959, s. 212). Stąd 2 kwietnia 1241r. nastąpił wymarsz i wielki pochód  połączonych sił tatarskich na zachód.

Za miejsce bitwy, przyjmuje się dziś miejscowość Legnickie Pole ( Wahlstatt ), „ok. 9 km na płd. wsch. od Legnicy” (G. Labuda 1959, s. 213). Jeden z dokładniejszych przekazów bitwy pod Legnicą przedstawił W. Zatorski w oparciu o dzieło Długosza (G. Labuda 1959, s. 216). Wojska polskie dysponowały pięcioma  hufcami, tatarskie natomiast czterema. Po stronie polskiej, walczył domniemany hufiec wojsk krzyżowych, pod wodzą Poppona von Ostern (G. Labuda 1959, s. 219).

Wojska tatarskie w samej bitwie, tak jak w wielu innych toczonych przez siebie, uderzały początkowo oddziałami harcowników, a później głównym trzonem swoich wojsk (G. Labuda 1959, s. 221).W bitwie poległ książę Henryk, którego głowę najeźdźcy nadziali na włócznie i manifestując tym zwycięstwo podążyli pod gród legnicki, gdzie miejscowi odmówili poddania się. Najprawdopodobniej z braku przyrządów oblężniczych, zrezygnowali z atakowania grodu, zadowalając się paleniem i łupieniem okolicznych wsi (W. Świętosławski 1997, s. 20). 

Do końca XIII w., miały miejsce jeszcze trzy łupieżcze najazdy na ziemie polskie. W listopadzie 1259r., Tatarzy tradycyjnie udali się przez Lublin i Zawichost, zdobywając w styczniu 1260 r. Sandomierz . Urządzali także wyprawy w okolice Gór Świętokrzyskich. Atakowali również Kraków, jednak grodu nie zdobyli. Powracając na Ruś spustoszyli w dużym stopniu Małopolskę (W. Świętosławski 1997, s. 20-21).

W zimie 1280 r. miał miejsce najazd księcia ruskiego Lwa z Litwinami i Tatarami, w którym to najeździe spustoszono ziemię lubelską i sandomierską, docierając do okolic Krakowa. Tam w starciu z oddziałami polskimi pod wsią Goślice 23 lutego 1280 r. ponieśli klęskę. Wojska tatarskie ponownie zawróciły na Ruś      (W. Świętosławski 1997, s.21).

Do najazdów doszło jeszcze w latach 1287 (mało znaczący najazd), oraz w 1290 r. gdzie Tatarzy dotarli w rejony Sandomierza. Po spustoszeniu okolic wycofali się za Bug (W. Świętosławski 1997, s. 23).

           

 

III. Kategoria znalezisk – importów związanych z najazdem

 

Do kategorii znalezisk, związanych z XIII wiecznymi najazdami, można  zaliczyć topory.

 

1. Przemyśl : znalezisko ze „Starego Sanu”. Topór             został odnaleziony  podczas robót melioracyjnych, przy starym korycie Sanu. Rozpiętość ostrza (żeleźca) topora, wynosi 23,5 cm , natomiast jego szerokość 11 cm . Zaś grubość przy trzpieniu ,to wymiary 5 mm (ryc. 5).

Topór został odnaleziony w towarzystwie kości konia i ludzkiego szkieletu . Znalezisko zinterpretowano jako konnego wojownika, który utonął w podmokłym gruncie ( A. Kita, A. Kokowski 2003, s. 355-357).   

 

Topór, analogicznie nawiązuje do znaleziska z Opola – Ostrówka, jest on podobny kształtem do przemyskiego znaleziska, jednak gabarytowo mniejszy. Bardzo podobne topory pochodzą z siedziby carów bułgarskich w Tyrnowie, nazywane przez Nikotową halabardami (A. Kita, A.Kokowski 2003, s. 355). Okaz z tamtych terenów posiada rozpiętość ostrza 25 cm, a szerokość 7,2 cm . Niemal identyczny jak z Przemyśla topór, znaleziono na terenie twierdzy Czerwen ( A. Kita, A. Kokowski 2003, s. 355).

Identyczny topór z XIII w. wg Świętosławskiego, został znaleziony w mongolskiej twierdzy Karakorum. Topór ten był najprawdopodobniej lekki i posiadał krótki trzonek ( A. Kita, A Kokowski 2003, s. 355).

 

 Kolejnym znaleziskiem są dwa oryginalne topory-tasaki, pochodzące ze stanowiska Trzepieciny, st.4. Żelazne zabytki wykazują typowe azjatyckie pochodzenie i posiadają szeroką chronologie wczesnego średniowiecza, odpowiadającą najazdom Mongołów na Ruś ( B. Balcer, J. Machnik, J. Sitek 2002, s. 147-148).

 

2. Gródek nad Bugiem pow. Hrubieszów : dwie tulejkowate nasadki w postaci ptasiej głowy , przedstawiające ptaka drapieżnego (ryc. 6). Pierwsza o długości dzioba 14 mm, średnicy tulei 13 mm i wys. okazu  31mm, druga zaś posiadająca zniszczoną tuleje jest nieco większa o wys. 36 mm , średnicy 11mm i dł. dzioba 15mm ( Ewa i Andrzej Kokowscy 2003, s. 355). Obydwie głowy zaopatrzone są w nity, które mocowały zapewne umieszczony wewnątrz, organiczny surowiec. Analogie do tychże przedmiotów znane są z nad górnej Wołgi i Kamy ( Ewa i Andrzej Kokowscy 2003, s. 355).

 Najdalej na zachód znalezisko takiego okucia występuje  na terenie Opola-Ostrówka. Zabytki interpretowane są, jako część batogów lub nahajek, których to koczownicy używali do popędzania konia, zamiast ostróg . Dzięki kontaktom z ludami koczowniczymi, przedmiot ten trafił na Ruś, a później dalej na zachód ( Ewa i Andrzej Kokowscy 2003, s. 356).

 

Znaleziska te świadczą o bezpośrednich kontaktach miejscowej ludności z Bułgarami nadwołżańskimi, którzy zostali podbici przez koczowników ( Ewa i Andrzej Kokowscy 2003, s. 360 ) , lub wg Kuśnierza, są kontaktami z ludnością tatarską, która w 1240 r. zdobyła  wołyński gród we Włodzimierzu i przez Gródek ruszyła na Czerwień ( Ewa i Andrzej Kokowscy 2003, s. 360-361). Analogiczne głowy ptaków, występują na terenach ościennych, zdobione ornamentem w stylu skandynawskim, określone jako wzór „Ahli” (ryc. 7), ( Ewa i Andrzej Kokowscy 2003, s. 358- 361).

 

 

IV. Warstwy spalenizny

 

Dosyć sporą grupę, reprezentują zabytki związane z warstwą spalenizny, łupionych i palonych przez plemiona koczownicze grodów.

 

1. Czermno pow. Tomaszów Lubelski : stanowisko na Wyż. zach. wołyńskiej, nad rzeką Huczwą. Zabytki pochodzą z warstwy dat. na XII-XIII w. W ich skład wchodzą cztery żelazne groty strzał, trzy o kształcie deltoidalnym i jeden grot igłowaty, oraz fragment żelaznego karwasza (ryc. 8). Grodzisko jest pozostałością centralnego punktu Grodów czerwieńskich ( W. Świętosławski 1997, s. 40 - 41).

 

2. Kowala-Stępocina: stanowisko w okolicach Radomia. Jest to grodzisko, które znalazło się na terenach penetrowanych przez Tatarów. Ze stanowiska znany jest deltoidalny grot strzały (ryc. 9), pochodzący z najstarszej fazy użytkowania obiektu. Gród wg badań B. Muzolfa, został strawiony przez pożar ( W. Świętosławski 1997, s. 44-45).

 

3. Kraków: wg Guerquina w XIII w., w zach. części wzgórza wawelskiego, znajdował się gródek drewniany; który spalili Tatarzy w 1241 r. Znany jest stamtąd deltoidalny grot strzały (ryc. 10),(W. Swiętosławski 1997, s. 46 - 47).

 

4. Opole (Ostrówek) : na stanowisku zostały znalezione dwa żelazne groty  strzał ; widłowaty i romboidalny, brązowa głowica nahajki, oraz płytka rogowa rzędu końskiego (ryc. 11). Hołubowicz datuje te zabytki na połowę XIII w. i są one związane z warstwą spalenizny, kiedy to Tatarzy  spalili dworskie zabudowania drewniane na Ostrówku ( W. Świętosławski 1997, s. 50 - 51).

 

5. Wrocław-Stare Miasto: znaleziono grot strzały, zaliczany do grupy  grotów romboidalnych małych (ryc. 12). Grot ten znaleziony został w poziomie osadniczym, strawionym przez pożar. Spalenie nastąpiło podczas marszu wojsk mongolskich pod Legnicę (W. Świętosławski 1997, s. 72-73).

 

6. Strzegom: znalezisko grotu strzały z grupy okazów widłowatych (ryc. 13). Służyły one najprawdopodobniej, do przycinania cięciw łuków przeciwnika. Natomiast Medwedev uważa iż „dwurogie strzały używane były głównie,   podczas polowania na ptaki i inne zwierzęta. Gród Strzegom uległ zniszczeniu w 1241 r. podczas napaści tatarskiej (W. Świętosławski 1997, s. 58 - 59)

 

7. Dębno: gródek stożkowaty w powiecie kieleckim , związany jest prawdopodobnie ze zniszczeniem podczas drugiego najazdu na ziemie polskie, w latach 1259 – do 60. Znaleziony został tutaj grot deltoidalny (ryc. 14), (W. Świętosławski  1997, s. 42 – 43

 

8. Trepcza pow. Sanok: na grodzie „Horodyszcze” znalezione zostały groty o romboidalnym kształcie (ryc. 16).Świadczy to że gród odpierał ataki tatarskie w XIII w. Napaść łączona jest z pierwszym lub drugim najazdem tatarskim, który wedle nowszych badań jest bardziej prawdopodobny (J. Ginalski i P. N. Kotowicz 2004, s. 212). Na majdanie jak i w obrębie fortyfikacji obiektu, znaleziono pozostałości zgliszczy (J. Ginalski 2001, s.372).

 

9. Przemyśl: stanowisko zlokalizowane na trasie przemarszu Tatarów. Znane są z niego cztery żelazne groty strzał, z czego okaz a ma krótki trójkątny liść o szerokim ostrzu i długi okrągły w przekroju trzpień. Okaz b i d to groty romboidalne, natomiast c to grot deltoidalny (ryc. 15), (W. Świętosławski 1997, s. 54 – 55).

 

10.  Szaflary: małopolskie stanowisko niedaleko Nowego Sącza, odnotowane jako gródek, pełniący funkcję strażnicy. Zniszczony przez pożar w XIII w. Prawdopodobnie przez te tereny,

miał miejsce przemarsz wojsk tatarskich, podczas wyprawy w latach 1287 – 88. Znaleziono tam dobrze zachowany grot romboidalny (ryc. 17), (W. Świętosławski 1997, s. 62 – 63).

 

V. Zabytki wytworzone przez napadniętych w związku z najazdami

 

Do zabytków tych zaliczyć możemy enkolpiony – czyli krzyżyki relikwiarze, składające się z dwóch części połączonych zawiaskami. Posiadają awers i rewers wklęsły od wewnątrz, tworząc wgłębienie na relikwie (M. Wołoszyn 2001, s. 30). Do enkolpionów, które zostały wyprodukowane w związku z napaściami tatarskimi należą krzyżyki z odwróconymi napisami. Napis ten został najprawdopodobniej umieszczony, aby odwrócić bieg wydarzeń i dzięki wstawiennictwu boskiemu pozbyć się najeźdźców. Ich produkcję łączy się z latami 1237 – 1240 (M. Wołoszyn 2001, s. 35).

Z Polski znanych jest dziewięć takich okazów. Niektóre zachowane są w całości, zaś niektóre tylko fragmentarycznie. Znane są trzy luźne znaleziska z Przemyśla i dwa z Czermna pow. Tomaszów Lubelski. Znany jest również enkolpion z odwróconymi napisami z grobu odkrytego na terenie  Katedry gnieżniejskiej (E. Gródek-Kciuk 1989, s. 106) , Myczkowców pow. Ustrzyki Dolne (ryc. 18), Gródka nad Bugiem pow. Hrubieszów i Trepczy pow. Sanok (M. Wołoszyn 2001, s. 35).

Najwięcej tego typu relikwiarzy odkryto na Rusi w liczbie ponad 90 sztuk (J. Ginalski 2001, s. 161). Enkolpion z Trepczy, posiada identycznie rozmieszczone napisy jak krzyżyki z Gniezna, Przemyśla czy Czermna. Różni się jednak od tychże rozmiarami i szczegółami reliefu. Na egzemplarzu  z Trepczy brak jest napisu na medalionach. „Centralną kompozycją awersu trepczańskiego enkolpionu jest ukrzyżowanie, a rewersu Matka Boska” (J. Ginalski 2001, s. 360). W medalionach natomiast umieszczano przedstawienia świętych. Na awersie jest to popiersie św. Mikołaja (górny medalion) i św. Grzegorza (dolny medalion). Na poprzecznym ramieniu, postać Marii (medalion lewy) i św. Jana Ewangelisty (medalion prawy). Rewers natomiast, przedstawia w medalionie lewym św. Kosmę, w prawym św. Damiana, w górnym św. Piotra, a w dolnym św. Bazylego (ryc. 19), (J. Ginalski 2001, s. 360).

Najazd i zdobycie Kijowa w grudniu 1240 r., kończy produkcje tychże relikwiarzy (M. Wołoszyn 2001, s. 35 ).

Ważnym wydarzeniem , było znalezienie enkolpionu reliefowego u jednej z osób, w kryjówce pod cerkwią Dziesięcinną w Kijowie. Był to prawdopodobnie początek korytarza, którym ludność uciekała przed najeźdźcami. Cerkiew pod wpływem płomieni, uległa rozpadowi, grzebiąc tam schronioną ludność (M. Wołoszyn 2001, s.35).

Typy enkolpionów IB 2, są precyzyjnie datowane (odmiana IB2a) , a umożliwiły to wykopaliska w Kijowie, gdzie zostały odnalezione oprócz reliefowych enkolpionów pod cerkwią, formy odlewnicze. Odnaleziono je w ziemiance, koło monastyru Michajłowskiego (E. Gródek-Kciuk 1989, s. 118).

 

VI. Podsumowanie

 

Podsumowując można stwierdzić, że największą kategorię zabytków na naszych terenach, związaną z tatarskimi najazdami  stanowią groty (W. Świętosławski 1997, s. 112). Widoczne jest to przede wszystkim, w warstwach spalenizny południowych, oraz wschodnich grodów, gdzie najazd ten uczynił najwięcej szkód. Groty te stanowią o dominującej roli łuku, jako broni w koczowniczych plemionach. O tym, czym dla wojowników mongolskich był łuk, świadczy zdanie zapisane w XIII-wiecznej Tajnej historii Mongołów; „czy dla męża jest coś piękniejszego niż leżeć po śmierci ze swoim łukiem i kołczanem” (W. Świętosławski 1997, s. 112).

Mimo tych znalezisk, stan dzisiejszej wiedzy, nie jest w pełni wystarczający do prześledzenia wszystkich ruchów migracyjnych ludności stepowej. Wiele jest jeszcze niedomówień i zagadkowych  kwestii związanych z tym ludem, dlatego pochodzenie zabytków stepowych utożsamianych z Tatarami, może być często mylone z ludami Rusinów czy Połowców, które to ludy mogły być nosicielami tychże znalezisk (W. Świętosławski 1997, s. 111).

 

BIBLIOGRAFIA

 

Balcer B., Machnik J., Sitek J. 2002  Z pradziejów Roztocza na Ziemi Zamojskiej, Kraków, s. 147-148 .

 

Ginalski J. 2001 Wczesnośredniowieczny zespół sakralny na grodzisku „Horodyszcze” w Trepczy koło Sanoka,[w:] Dzieje Podkarpacia, t. V , Krosno, s. 358-372

Ginalski J., Kotowicz P. N. 2004 Elementy uzbrojenia i oporządzenia  jeździeckiego z grodziska wczesnośredniowiecznego „Horodyszcze” w Trepczy, pow. Sanok, stan.2  , [w:] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, t. XXV, Rzeszów, s. 210-213 .

 

Gródek-Kciuk E.1989 Enkolpiony znalezione na terenie Polski, próba klasyfikacji i datowania materiałów,[w:] Przegląd Archeologiczny, Vol. 36, s. 105-119 .

 

 Kita A. , Kokowski A. 2003 Znalezisko ze „Starego Sanu” w Przemyślu, [ w:] Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego,  t. XXIV, Rzeszów, s. 355-357 .

 

Kokowscy E i A. 2003 Nahajki z rękojeścią w kształcie ptasich głów z Gródka nad Bugiem, [w:] Słowianiei ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu , M. Dulinicz red., Warszawa-Lublin, s.355-361 .

 

Labuda G. 1959 Wojna Z Tatarami w roku 1241, [w:] Przegląd Historyczny, t. 50 , Warszawa, s. 195-221 .

 

Świętosławski W. 1997 Archeologiczne ślady najazdów tatarskich na Europę Środkową w XIII w., Łódź .

 

Wołoszyn M. 2001 Archeologiczne zabytki sakralne pochodzenia wschodniego w Polsce od X do połowy XIII wieku, [w:] Cerkiew – Wielka Tajemnica, Gniezno, s. 30-36 .

 

RYCINY

Ryc. 1. Imperium mongolskie w XIII w. (wg W. Świętosławski 1997, s. 18).

 

WKRÓTCE POZOSTAŁE RYCINY !

R

   Ryc. 2. Bitwa pod Legnicą z tzw. Kodeksu ostrowskiego (wg W. Świętosławski 1997, s.20).

Ryc. 3. Tatarzy pod grodem legnickim z tzw. Kodeksu ostrowskiego (wg W.Świętosławski 1997, s. 21).

Ryc. 4.  Szlaki marszowe najeźdźców wg W. Świętosławski 1997, s. 114).

Ryc. 5. Topór  ze „Starego Sanu” w Przemyślu (wg A. Kita, A. Kokowski 2003, s. 356).

 

Ryc. 6. Tulejkowate nasadki  nahajek z Gródka nad Bugiem, pow. Hrubieszów (wg Ewa i Andrzej Kokowscy 2003, s. 355).

Ryc. 7.  Analogiczne nasady nahajek z terenów koczowniczych (wg  Ewa i Andrzej Kokowscy 2003, s. 358).

Ryc. 8. Cztery żelazne groty strzał oraz żelazny karwasz z Czermna (wg W. Świętosławski 1997, s.41).

Ryc. 9. Żelazny, deltoidalny grot strzały z Kowala-Stępocina (wg W. Świętosławski 1997, s. 45).

Ryc. 10. Żelazny, deltoidalny grot strzały z Krakowa (wg W. Świętosławski 1997, s.47).

 

Ryc. 11 . Żelazne groty strzał : a) widłowaty, b) romboidalny oraz brązowa głowica nahajki c) i fragment rogowej płytki d) z Opola (Ostrówka), (wg W. Świętosławski 1997, s. 51).

Ryc. 12. Romboidalny, żelazny  grot strzały z Wrocławia-Starego Miasta (wg W. Świętosławski 1997, s.73).

Ryc. 13. Widłowaty, żelazny grot strzały ze Strzegomia (wg W. Świętosławski 1997, s.59).

 

Ryc. 14. Żelazny grot strzały o kształcie deltoidalnym z Dębna (wg W. Świętosławski 1997, s. 43).

 

Ryc. 15. Żelazne groty strzał o kształcie romboidalnym (b),(d) i deltoidalnym (c) oraz trójkątnym  (d) z Przemyśla (wg W. Świętosławski 1997, s. 55).

 

Ryc. 16. Romboidalne, żelazne groty strzał z Trepczy (wg J. Ginalski, P. N. Kotowicz 2004, s.210).

 

         Ryc. 17. Romboidalny, żelazny grot z Szaflar (wg W. Świętosławski 1997, s. 63).

 

 

    Ryc. 18. Enkolpiony reliefowe z Czermna nr 1,2; Myczkowców nr 18; Gniezna nr 11 i Przemyśla nr 22-25 (wg E. Gródek-Kciuk 1989, s. 105).

 

Ryc. 19. Enkolpion  z grodziska „Horodyszcze” w Trepczy (wg J. Ginalski 200

1, s. 359).